Sinema, bazen en çetrefilli anları ve unutulmaya yüz tutmuş hikayeleri ölümsüzleştirmek için en güçlü araçtır. Yönetmen Emily Mkrtichian'ın ilk uzun metrajlı belgeseli 'There Was, There Was Not' (Bir Varmış, Bir Yokmuş), tam da bunu başarıyor. Azerbaycan ile Ermenistan arasında on yıllardır süren ve uluslararası alanda büyük tartışmalara neden olan Dağlık Karabağ sorununu, savaşın gölgesinde yaşamları bir anda altüst olan dört Ermeni kadının gözünden anlatıyor. Büyük beğeni toplayan yapım, bu sonbaharda ABD'li izleyicilerle buluşmaya hazırlanıyor.

Suncatcher Productions ve Watermelon Pictures'ın güçlerini birleştirmesiyle gerçekleşecek olan bu gösterim, bölgesel bir trajedinin evrensel bir insanlık dramı olarak nasıl yankı bulabileceğinin de bir kanıtı niteliğinde. Suncatcher, filmin sinema salonlarındaki gösterimini üstlenirken, Watermelon Pictures ise dijital platformlardaki yayın haklarını almış durumda.

Barış Hayalinden Savaş Gerçeğine: Bir Belgeselin Dönüşümü

Emily Mkrtichian, 2018'de bu projeye başladığında amacı oldukça farklıydı. Yönetmen, uluslararası alanda Azerbaycan'ın toprağı olarak tanınan ancak o dönemde etnik Ermenilerin kontrolünde olan ve kendilerince 'Artsakh' olarak adlandırdıkları bölgedeki kadınların gündelik yaşamlarını, umutlarını ve kırılgan bir barış ortamında topluluklarını nasıl inşa ettiklerini belgelemek istiyordu.

Belgesel; bir mayın temizleme uzmanı, siyasete atılmaya hazırlanan bir kadın, bir kadın hakları aktivisti ve bir judo şampiyonunun hikayelerine odaklanıyordu. Ancak 2020'de Azerbaycan'ın başlattığı ani saldırı ve savaşın yeniden patlak vermesi, hem bu kadınların hem de belgeselin kaderini tamamen değiştirdi. Mkrtichian, etrafında bombalar patlarken çekim yapmaya devam ederek, barış üzerine bir meditasyon olarak başladığı filmi, hayatta kalma ve bir anavatanı kaybetme riskine karşı verilen acil bir mücadele portresine dönüştürdü.

Film, bir yurdun kültürel ve bireysel olarak yok edilmesine karşı verilen direnişi, dört kadının samimi portresi üzerinden anlatarak, savaşın soyut rakamlar ve haritalardan ibaret olmadığını, parçalanan hayatlar demek olduğunu güçlü bir dille hatırlatıyor.

Eleştirel Bakış: Taraflı Bir Anlatı mı, Yoksa İnsani Bir Çığlık mı?

'Bir Varmış, Bir Yokmuş', doğası gereği oldukça hassas bir konuyu ele alıyor. Film, olayları tamamen Ermeni kadınların perspektifinden aktarıyor. Bu durum, yapımın Azerbaycan perspektifini dışarıda bıraktığı ve tek taraflı bir anlatı sunduğu eleştirilerini beraberinde getirebilir. Ancak belgeselciliğin temel amaçlarından biri de, sesi duyulmayan veya duyulması zor olan toplulukların deneyimlerine bir pencere açmaktır.

Film, politik bir manifesto sunmaktan çok, savaşın en savunmasız özneleri olan sivillerin, özellikle de kadınların yaşadığı travmayı, kayıpları ve direnişi belgelemeyi amaçlıyor. Ünlü yönetmen Atom Egoyan'ın "derinden hissedilen ve harika yapılmış bir film" olarak tanımlaması, IndieWire'ın "şiirsel bir kurgu" övgüsü ve RogerEbert.com'un "eski bir ülkeye güçlü bir saygı duruşu" yorumu, filmin politik bir argümandan ziyade güçlü bir sinematografik ve insani başarı olarak görüldüğünü gösteriyor.

Festivallerden Ödüllerle Döndü

'Bir Varmış, Bir Yokmuş', geçen yıl True/False Film Festivali'ndeki dünya prömiyerinin ardından uluslararası alanda birçok festivalde gösterildi ve önemli ödüller kazandı. Bu başarılar, filmin evrensel dilini ve etkisini kanıtlar nitelikte:

• Arjantin Mar del Plata Film Festivali: Seyirci Ödülü ve Uluslararası Yarışma Jüri Özel Mansiyonu
• Ermenistan Altın Kayısı Film Festivali: FIPRESCI (Uluslararası Film Eleştirmenleri Federasyonu) Ödülü

Sundance, HotDocs ve IDFA gibi prestijli kurumlar tarafından da desteklenen 'Bir Varmış, Bir Yokmuş' belgeselinin ABD'de vizyona girmesi, Dağlık Karabağ'da yaşanan insani dramın daha geniş kitlelerce anlaşılması ve tarihe bir not düşülmesi açısından büyük önem taşıyor.

Bu haberde yer alan bilgiler, Variety dergisinde yayınlanan özel haberden derlenmiştir.